Beth yw Lwfans Cyflogaeth a Chymorth?

Efallai y byddwch yn gallu gwneud cais am ESA dull newydd, yn seiliedig ar eich cofnod Yswiriant Gwladol, os na allwch weithio neu os mai dim ond oriau cyfyngedig y gallwch eu gwneud oherwydd:

• salwch neu anabledd
• bod eich Tâl Salwch Statudol (SSP) wedi dod i ben, neu
• eich bod yn hunangyflogedig ac nad ydych yn gymwys am SSP .

Daeth Lwfans Cyflogaeth a Chymorth (ESA) yn seiliedig ar incwm i ben ym mis Ebrill 2026, ac fe’i disodlwyd gan Gredyd Cynhwysol.

Mae ESA yn seiliedig ar incwm bellach wedi’i ddisodli gan Gredyd Cynhwysol. Os oeddech yn hawlio hwn yn flarnorol, dylech fod wedi cael llythyr yn egluro sut i symud i Gredyd Cynhwysol a beth yw’r camau nesaf i chi.  

Cyn mis Ebrill 2026, gallech fod wedi derbyn ESA yn seiliedig ar incwm fel taliad atodol i ESA dull newydd. Er bod ESA yn seiliedig ar incwm wedi’i ddisodli gan Gredyd Cynhwysol, dylai ESA dull newydd barhau. 

Os oes angen unrhyw gymorth arnoch ar hyn o  bryd ynglŷn â budd-daliadau yn cael eu disodli gan Gredyd CynhwysolYn agor mewn ffenestr newydd, darparwyd manylion yn eich llythyr, neu gallwch ymweld â GOV.UK.

Os nad ydych wedi cael llythyr, neu os nad ydych yn cofio pa gamau a wnaethoch, ffoniwch Linell Gymorth Hysbysiad Trosglwyddo i Gredyd Cynhwysol o ddydd Llun i ddydd Gwener, 8am i 6pm ar 0800 169 0328.  

Efallai eich bod yn cael llai o arian nag y dylech os nad ydych wedi gwneud cais am Gredyd Cynhwysol, neu os na chafodd ei gyfrifo’n gywir i chi. Os nad yw eich amgylchiadau wedi newid, ni ddylech fod â llai o arian i fyw arno nag oedd gennych pan oeddech yn cael ESA

Mae Credyd Cynhwysol yn wahanol i ESA yn seiliedig ar incwm ac nid yw’n cynnwys y Premiwm Anabledd Difrifol y gallech fod wedi’i gael o’r blaen.

Mae rhai mesurau diogelu ar gael i chi, ond dylech geisio cyngor arbenigol os oes gennych unrhyw gwestiynau.  

Darganfyddwch fwy ar entitledto am sut mae eich budd-daliadau'n cael eu heffeithio os oeddech chi'n cael Premiwm Anabledd DifrifolYn agor mewn ffenestr newydd

I fod yn gymwys i gael ESA dull newydd, mae angen i chi fod wedi talu cyfraniadau Yswiriant Gwladol, neu wedi cael credydau Yswiriant Gwladol, dros y ddwy i dair blynedd ddiwethaf.

Felly, ar gyfer blwyddyn dreth 2026/27, rhaid eich bod wedi ennill o leiaf £125 yr wythnos, £542 y mis neu £6,500 y flwyddyn. Ar gyfer blynyddoedd blaenorol mae'r cyfraddau ychydig yn îs.

Efallai y bydd rhai pobl yn gymwys i wneud cais am gredydau yn unig ar gyfer ESA dull newydd. Mae hyn yn golygu na fyddwch yn derbyn unrhyw arian, ond y bydd credydau’n cael eu hychwanegu at eich cofnod Yswiriant Gwladol am bob wythnos y mae gennych hawl iddi. Mae hyn yn helpu gyda’ch hawl i fudd-daliadau eraill yn y dyfodol, megis Pensiwn y Wladwriaeth.

Gwiriwch a ydych wedi talu digon o gyfraniadau Yswiriant Gwladol drwy ffonio CThEF ar 0300 200 3500 (neu 0300 200 3519 os oes gennych nam ar leferydd neu glyw). 

Gallwch hefyd wirio eich cofnod Yswiriant Gwladol ar-leinYn agor mewn ffenestr newydd ar GOV.UK.

Mae ESA  dull newydd yn cael ei dalu i chi yn unig, ac nid yw’n cynnwys taliadau ar gyfer partner, plant na rhent. Os oes angen incwm ychwanegol arnoch, mae angen i chi wneud cais am Gredyd Cynhwysol. Nid yw eich cynilion nac incwm eich partner yn effeithio ar eich hawl i Lwfans Cyflogaeth a Chymorth dull newydd nac ar faint a gewch.   

Os ydych yn gymwys i gael Lwfans Cyflogaeth a Chymorth dull newydd, byddwch yn cael eich rhoi mewn un o ddau grŵp ar ôl asesiad cychwynnol o’r enw Asesiad Gallu i Weithio, mae'r symiau canlynol ar gyfer blwyddyn dreth 2026/27 yn drethadwy:

• Rydych chi'n cael eich rhoi yn y 'grŵp gweithgaredd sy'n gysylltiedig â gwaith' os yw'r Adran Gwaith a Phensiynau (DWP) yn disgwyl i chi ddychwelyd i'r gwaith ar ryw adeg. Mae'n cael ei dalu am hyd at flwyddyn.

  • Yn yr achos hwn, byddwch fel arfer yn derbyn lwfans personol o £95.55 yr wythnos. Os ydych chi wedi bod yn hawlio ers 2017, mae yna hefyd gydran gweithgaredd sy'n gysylltiedig â gwaith o £37.95 yr wythnos.
  • Os ydych chi o dan 25 oed, mae'n lwfans personol o £75.65. Mae yna hefyd gydran gweithgaredd sy'n gysylltiedig â gwaith o £37.95 yr wythnos ond mewn amgylchiadau cyfyngedig yn unig.

• Rydych chi'n cael eich rhoi yn y 'grŵp cymorth' os yw'ch salwch neu anabledd yn golygu na allwch chi ddychwelyd i'r gwaith neu ymgymryd â gweithgaredd sy'n gysylltiedig â gwaith – yn yr achos hwn byddwch chi fel arfer yn cael £145.90 yr wythnos. Mae hyn yn cynnwys y lwfans personol o £95.55 a'r elfen gymorth o £50.35. Nid oes terfyn amser.

Os nad ydych yn cytuno â’r penderfyniad ar ôl yr asesiad boed hynny am y grŵp rydych chi’n cael eich gosod ynddo neu am gael eich ystyried yn ffit i weithio gallwch ofyn i’r DWP ei ailystyried ac wedyn apelio. 

Gallwch gael Tâl Salwch Statudol (SSP) os ydych chi'n rhy sâl i weithio. Fe'i telir gan eich cyflogwr am hyd at 28 wythnos. Gallwch ddarganfod mwy am SSPYn agor mewn ffenestr newydd ar GOV.UK.

Os ydych chi'n dal yn rhy sâl i ddychwelyd i'r gwaith pan fydd eich SSP yn dod i ben, efallai y byddwch chi'n gallu cael ESA. Gallwch wneud cais am ESA hyd at dri mis cyn i'ch tâl salwch ddod i ben.

Ni allwch gael SSP os ydych chi'n hunangyflogedig. Mae hyn yn cynnwys os ydych chi'n unig fasnachwr, neu'n bartner mewn cwmni cyfyngedig. Gwneud cais am ESA yw eich prif opsiwn os na allwch weithio oherwydd salwch.

Newidiwyd y meini prawf cymhwysedd ar gyfer SSP ym mis Ebrill 2026. Mae hyn yn golygu, os ydych chi'n 'weithiwr', eich bod chi'n gymwys i dderbyn tâl salwch. Mae llawer o bobl sy'n gweithio yn yr 'economi gig' yn cyfrif fel gweithwyr ac mae ganddyn nhw hawl i dâl salwch.

Gwiriwch eich statws cyflogaeth gyda theclyn a ddarperir gan CThEF. Mae'n ddienw ac ni fydd yn gofyn am eich enw nac unrhyw fanylion personol. Os ydych chi'n weithiwr at ddibenion treth, byddwch chi'n gymwys i gael SSP. Gwiriwch a ydw i'n weithiwrYn agor mewn ffenestr newydd ar GOV.UK.

Os yw incwm eich cartref yn ddigon isel a bod angen cymorth ychwanegol arnoch gyda chostau tai neu fagu plant, efallai y gallwch wneud cais am Gredyd Cynhwysol ochr yn ochr ag ESA Dull Newydd.

Os ydych yn gymwys i gael Lwfans Cyflogaeth a Chymorth, bydd unrhyw swm o Gredyd Cynhwysol a gewch yn gostwng yr un faint .

Mantais gwneud cais am ESA dull newydd ochr yn ochr â Chredyd Cynhwysol, os ydych yn gymwys ar gyfer y ddau, ar wahân i’r incwm ychwanegol, yw y byddwch yn cael credydau Yswiriant Gwladol Dosbarth 1 tra byddwch yn derbyn Lwfans Cyflogaeth a Chymorth dull newydd.

Mae hyn yn berthnasol p’un a ydych yn gyflogedig neu’n hunangyflogedig. Bydd y credydau hyn yn cyfrif tuag at eich hawl i Bensiwn y Wladwriaeth yn y dyfodol – a’ch hawl i rai budd-daliadau eraill sy’n seiliedig ar gyfraniadau, megis taliadau cymorth profedigaeth.