Os ydych yn gwahanu oddi wrth eich partner, ond nid ydych yn briod neu mewn partneriaeth sifil, gallai fod ffyrdd i amddiffyn eich hawliau i'r cartref. Bydd beth allwch chi ei wneud yn dibynnu ar bwy sydd yn berchen ar yr eiddo.
Sut fath o berchnogaeth sydd i’ch cartref
Chi sydd â pherchnogaeth eich cartref – naill ai’r cyfan neu ran ohono - os eich enw chi sydd ar ddogfen gyfreithiol o’r enw gweithred teitl.
Gall eich cartref fod ym mherchnogaeth:
- un ohonoch – sy’n golygu ei fod yn enw un ohonoch
- ar y cyd, gan y ddau ohonoch – mae mathau gwahanol o berchnogaeth ar y cyd
- gan rywun arall – er enghraifft, aelod o’r teulu.
Gall y modd yr ydych yn berchen ar eich cartref effeithio ar beth rydych yn ei wneud yn y dyddiau cynnar.
Eiddo ym mherchnogaeth un ohonoch
Os yw’ch cyn bartner yn berchen ar gartref y teulu yn ei enw ef neu hi yn unig, nid oes gennych hawl cyfreithiol awtomatig i aros yno.
Gall eich partner:
- eich troi allan (heb roi rhybudd rhesymol) heb gael gorchymyn llys
- rhentu neu werthu’r cartref heb eich cytundeb
- cymryd benthyciad yn erbyn yr eiddo heb eich caniatâd chi.
Os ydych chi'n meddwl bod gennych chi gyfran ariannol yn yr eiddo (er enghraifft oherwydd eich bod chi wedi talu tuag at y morgais neu welliannau mawr), mae'n werth gweithredu'n gyflym trwy gael cyngor cyfreithiol. Efallai y byddwch chi'n gallu dangos bod gennych chi fuddiant a all effeithio ar yr hyn sy'n digwydd nesaf.
Gall fod yn gyfnod dirdynnol ac emosiynol, ond nid yw aflonyddu neu drais bygwth byth yn iawn. Os ydych chi'n poeni am eich diogelwch neu'n teimlo bod eich cyn-bartner yn ceisio eich gorfodi i adael cartref y teulu, gallwch ddod o hyd i gymorth ac adnoddau yng nghanllaw Cyngor ar Bopeth, Os yw eich cyn-bartner yn ceisio gwneud i chi adaelYn agor mewn ffenestr newydd
Sefydlu’ch diddordeb chi yn yr eiddo
Os ydych wedi talu tuag at y morgais, neu dalu tuag at welliannau neu estyniad, efallai gallech sefydlu diddordeb yn eich cartref.
Mae hyn yn golygu bod y llys yn cydnabod bod gennych yr hawl:
- i barhau i fyw yn yr eiddo
- i gael cyfran o’i werth pan gaiff ei werthu.
Bydd hawliau chi i’r eiddo - a’r hyn sydd yn rhaid i chi ei wneud er mwyn cofrestru hynny - yn dibynnu ar ble yr ydych yn byw yn y DU:
Yng Nghymru a Lloegr
Nid yw talu tuag at y morgais yn rhoi hawl gyfreithiol i chi'n awtomatig i gyfran o eiddo eich cyn-bartner. Ond nid oes angen i chi gael cytundeb cyfreithiol ffurfiol gyda'ch cyn-bartner i hawlio cyfran (a elwir yn ddiddordeb buddiannol) ychwaith.
P'un a ydych wedi gwneud unrhyw gyfraniadau ariannol ai peidio, efallai y byddwch yn gallu gwneud cais am 'orchymyn meddiannaeth'. Gorchymyn llys tymor byr yw hwn sy'n penderfynu pwy all fyw yn y cartref.
Mae hwn yn faes cymhleth o'r gyfraith. Cael cyngor gan gyfreithiwr yw'r cam cyntaf gorau, ond gallwch wneud cais am orchymyn meddiannaeth eich hun os oes angen.
Yng Ngogledd Iwerddon
Efallai y gallech gael ‘gorchymyn meddiannaeth’, ond mae’n rhaid i chi ddefnyddio cyfreithiwr. Efallai y gallech gofrestru rhybudd (neu ‘Lis pendens’) gyda’r Gofrestrfa Tir ac Eiddo perthnasol os allwch chi ddangos fod gennych ddiddordeb buddiannol yn yr eiddo. Os caiff hwn ei alluogi, mae hyn yn golygu na fydd hi’n bosib gwerthu’r eiddo heb i chi gael gwybod. Fodd bynnag, gall eich cyn-bartner herio’r penderfyniad hwn.
Yn yr Alban
Os hoffech barhau i fyw yn y cartref teuluol, efallai y gallech ymgeisio i’r llys i gael ‘hawl meddiannaeth’. Nid yw’n broses awtomatig. Yn hytrach, bydd y llys yn ystyried nifer o ffactorau. Mae hyn yn cynnwys:
- a oes gennych blant
- a oes unrhyw le arall i fyw
- am ba hyd rydych wedi byw yno.
Dim ond hyd at chwe mis y mae gorchymyn meddiannaeth yn para, felly os gallwch ddod o hyd i rywle arall i fyw, mae angen i chi benderfynu a yw'n werth gwneud cais am un. Hefyd, gall eich partner wrthwynebu rhoi hawliau meddiannu i chi.
Cael cymorth a chyngor
Mae’n faes cymhleth ac mae’n beth doeth cael cyngor gan gyfreithiwr sy’n arbenigo mewn perthnasoedd cyd-fyw sy’n chwalu.
Gallwch siarad â chynghorwr o elusen hawliau tai hefyd.
- Yng Nghymru a Lloegr, gallwch gysylltu â Shelter
- Yng Ngogledd Iwerddon, gallwch gysylltu â’r Housing Rights
- Yn yr Alban, gallwch gysylltu â Shelter
Eiddo sy’n perthyn i’r ddau ohonoch
Dylai’ch cyfreithiwr fod wedi rhoi cyngor i chi am y ffordd orau i fod yn berchen ar eich cartref ar y cyd pan brynoch chi’r eiddo.
Y ddau opsiwn ar gyfer hyn yw:
- Cyd-denantiaid - Dyma le mae’r ddau ohonoch yn berchen ar yr eiddo cyfan gyda'ch gilydd, yn hytrach na chael cyfrannau ar wahân. Pan fydd un ohonoch chi'n marw, mae'r llall yn etifeddu'r eiddo cyfan yn awtomatig trwy'r hawl i oroesi - waeth beth sydd wedi'i ddweud yn eich ewyllysiau (os oes gennych rai). Yn yr Alban, gelwir hyn yn "gyd-berchnogion gyda goroesiad" - efallai y byddwch chi'n ei weld yn y gweithredoedd teitl gyda geiriad fel "yn gyfartal rhyngoch chi ac i'r goroeswr".
- Tenantiaid ar y cyd - Dyma le mae pob un ohonoch chi'n berchen ar gyfran benodol yn yr eiddo. Gallwch rannu perchnogaeth yn gyfartal rhyngoch chi, neu gallwch benderfynu y bydd un ohonoch chi'n berchen ar fwy na'r llall. Pan fyddwch chi'n marw, mae eich cyfran yn trosglwyddo i bwy bynnag rydych chi'n ei gadael iddo yn eich ewyllys - nid yw'n mynd yn awtomatig i'r perchennog arall. Fe'i gelwir yn "gyd-berchnogion yn pro-indiviso" yn yr Alban.
Darganfod sut fath o berchnogaeth ar y cyd sydd ynghlwm â’ch eiddo
Os nad ydych yn gwybod sut fath o berchnogaeth sydd gennych ar eich cartref, dylech geisio canfod hynny.
Bydd sut y gwnewch hynny’n dibynnu ar ble yr ydych yn byw yn y DU.
- Yng Nghymru a Lloegr: Os yw eich cartref wedi’i gofrestru gyda’r Gofrestrfa TirYn agor mewn ffenestr newydd gallwch lawrlwytho cofrestr teitl yr eiddo ar-lein, sy’n costio £7. Os yw ym mherchnogaeth i ‘denantiaid ar y cyd’, bydd y geiriau ‘cyfyngiad Ffurf A’ wedi eu nodi wrth ymyl y wybodaeth am berchnogaeth.
- Yng Ngogledd Iwerddon: Gallwch ganfod sut fath o berchnogaeth sydd ar eich cartref drwy gynnal chwiliad ar un o dair o Gofrestri Tir ac Eiddo. Dysgwch sut i gynnal chwiliad arnynt ar wefan NI DirectYn agor mewn ffenestr newydd
- Yn yr Alban: Gallwch ganfod sut fath o berchnogaeth sydd ar eich cartref drwy gynnal chwiliad ar wefan Register of ScotlandYn agor mewn ffenestr newydd. Mae ffi ar gyfer gwneud hyn, sydd fel arfer yn costio tua £3 a TAW ar y gofrestr Tir neu ar y gofrestr Sasine am £30 a TAW.
A ddylech newid y berchnogaeth?
A ydych yn berchen ar yr eiddo fel cyd-denantiaid (neu ‘berchnogion ar y cyd gyda chyrchfan goroesedd’ yn yr Alban)? Os felly, efallai yr hoffech newid y berchnogaeth i denantiaid ar y cyd (neu ‘berchnogion ar y cyd’ yn yr Alban).
Petaech yn marw cyn i chi gytuno ar beth i’w wneud gyda’r cartref teuluol, byddai’ch cyfran chi o’r eiddo’n trosglwyddo i’ch cyn partner.
Petaech yn newid y berchnogaeth, byddai’n golygu na fyddech yn etifeddu cyfran eich partner yn awtomatig os digwydd i’ch partner farw cyn i chi gwblhau’r gwahaniad.
Mae’r broses o newid perchnogaeth yn amrywio yn dibynnu ar ble rydych yn byw yn y DU.
Newid y berchnogaeth yng Nghymru a Lloegr
Gelwir hyn yn ‘terfynu’r cyd-denantiaeth’ ac mae’n broses ddigon syml.
Yn gyntaf, cwbl sydd angen i chi ei wneud yw ysgrifennu at eich cyn partner a dweud eich bod yn dymuno torri’r cyd-denantiaeth. Nid yw’n ofynnol i’ch cyn partner gytuno gyda’ch dymuniad i wneud hyn.
Os yw’r eiddo wedi’i gofrestru gyda’r Gofrestrfa Tir, gallwch gwblhau ffurflen SEV, sydd ar gael i’w lawrlwytho o wefan y Gofrestrfa TirYn agor mewn ffenestr newydd
Newid y berchnogaeth yng Ngogledd Iwerddon
Bydd angen cyfreithiwr arnoch os dymunwch newid perchnogaeth o gyd-denantiaid i denantiaid ar y cyd.
Bydd y broses yn dibynnu ar a yw’ch eiddo wedi’i gofrestru gyda’r Gofrestrfa Tir (mae tua 50% o dir Gogledd Iwerddon heb ei gofrestru) neu’r 'Registry of Deeds'.
Fel arfer bydd angen i chi gael eich cyn bartner i gytuno i chi newid y denantiaeth o gyd-denantiaid i denantiaid ar y cyd.
Bydd angen i chi ofyn hefyd i gyfreithiwr ddrafftio amodau newydd y denantiaeth a chofrestru hynny ar deitl yr eiddo.
Bydd rhaid i chi dalu ffi i’r Gofrestrfa Tir neu i’r 'Registry of Deeds' i newid y berchnogaeth. Bydd eich cyfreithiwr yn codi ffi fel arfer hefyd.
Newid y berchnogaeth yn yr Alban
Mae newid perchnogaeth o berchnogion ar y cyd gyda chyrchfan goroesedd, i berchnogion ar y cyd yn gymhleth - bydd angen i’r ddau ohonoch gytuno i wneud y newid hwn.
Nid yw’n rhywbeth y dylech geisio ei wneud heb gyngor cyfreithiwr cyfraith teulu.
Cysylltu â’ch darparwr morgais
Os yw’ch enw ar y morgais, rydych yn gyfrifol am gadw i fyny gydag ad-daliadau ac rydych chi’n atebol am y ddyled gyfan - hyd yn oed os yw’n forgais ar y cyd ag eraill.
Cysylltwch â’ch darparwr morgais os:
- credwch y byddwch yn cael trafferth talu’r morgais, neu
- eich bod yn pryderu na fydd eich cyn partner yn gwneud y taliadau a gytunwyd ganddynt.
Efallai y bydd eich darparwr morgais yn medru anfon copïau o gyfriflenni atoch.
Os yw’n forgais ar y cyd, dylech wirio hefyd a allwch rwystro’ch cyn partner rhag ymgeisio i gynyddu’r morgais.
Efallai eich bod yn gymwys i gael cymorth gyda thaliadau morgais os ydych yn cael rhai budd-daliadau neilltuol.
